Vùng đất núi lửa Tây Nguyên vẫn đang cựa quậy- Nứt đất ngầm ở Di Linh, Lâm Đồng –> SOS


GS Nguyễn Đình Hòe: Thị trấn Di Linh, Lâm Đồng đang nứt đất dữ dội. Lại một sự kiện nữa chứng minh vùng đất Tây Nguyên vẫn đang cựa quậy. Vùng đất núi lửa này có chế độ địa động lực hiện đại tích cực, cần được nghiên cứu kỹ khi xây dựng những công trình nhiều rủi ro như các hồ chứa bùn đỏ.

GS Nguyễn Đình Hòe

Hồ Lăk, vốn hình thành do dung nham núi lửa lấp dòng sông Krong Ana trong thời tiền sử

1.      Tây nguyên đang nâng cao rất nhanh

Theo tài liệu Địa chất, các nhà địa chất Pháp đã phát hiện trong các lớp đá sét nguồn gốc hồ đầm ở Bảo Lộc và Di Linh những hóa thạch thực vật cuối kỷ Đệ Tam- đầu Đệ Tứ   (khoảng 2,5 – 1 triệu năm trước). Đó là những loài thực vật đầm lầy sống ở vùng đất thấp. Các đá chứa chúng hiện nay đã bị nâng cao đến độ cao 700 – 800 m (Bảo Lộc ) và 900 – 1000 m (Di Linh). Hoạt động nâng cao của Tây Nguyên liên quan đến nhiều đợt phun trào của núi lửa basalt trong suốt kỷ Đệ Tứ (nhưng tập trung trong khoảng 700.000 năm trước đến năm 1923). Những đợt nâng trồi xen kẽ với những đợt ngừng nghỉ của vùng đất Tây Nguyên dẫn đến việc hình thành các cao nguyên phân bậc. Giai đoạn nâng trồi nhanh đến mức các bề mặt cao nguyên phân bậc chưa kịp phá hủy bởi hoạt động xói mòn rửa trôi san bằng địa hình. Tính phân cắt sâu và phân bậc địa hình là những đặc trưng của Tây Nguyên. Trên Tây Nguyên có thể gặp nhiều thung lũng sâu hun hút dạng hẻm vực xen kẽ với các mảnh cao nguyên gợn sóng có địa hình dạng “đĩa úp”, qua những vách dốc hiểm trở..

Về mặt địa động lực, hoạt động nâng trồi luôn kéo theo (và nhờ vào) hoạt động đứt gãy mà chủ yếu là đứt gãy thuận (tách mở). Những đứt gãy như vậy được phát hiện rộng rãi trên Tây Nguyên. Chế độ địa động lực nâng trồi – tách mở này vẫn tiếp diễn mà những quan sát hiện tại vẫn khẳng định.

2.      Biểu hiện của chế độ Địa động lực hiện đại

Thuật ngữ Địa chất coi “hiện đại” đồng nghĩa với cả quãng thời gian dài từ cuối kỷ Đệ Tam đến nay, vì chế độ địa chất giai đoạn này là đồng nhất cho đến bây giờ.

Các cao nguyên basalt ở Tây Nguyên được điểm xuyết bởi hàng trăm ngọn núi lửa. Có ngọn cao gần 800 m so với mặt bằng chân núi như ngọn Chư H’drung (Hàm Rồng) gần thành phố PleiKu.Cũng có nhiều ngọn núi lửa thấp nhỏ, thời gian và mưa nắng xói mòn khiến chúng có vẻ tàn lụi giống như những quả đồi đơn độc, chất chồng các tảng đá màu vàng đỏ đầy rỉ sắt, được các nhà địa chất Pháp khi nghiên cứu địa chất Tây Nguyên hồi đầu thế kỷ đặt tên là các “nón cứt sắt” (cône de crasse). Miền núi lửa được quan niệm là “đã tắt” này vẫn biểu lộ hoạt động kiểu “hậu phun trào”.

Năm 1935 Saurin, nhà địa chất Pháp nổi tiếng về những công trình nghiên cứu địa chất Tây Nguyên, đã chứng minh hồ Lăk hình thành trong một đợt phun trào núi lửa dữ dội thời tiền sử. Một dòng dung nham nóng chảy trò xuống chắn ngang thung lũng của một nhánh sông Krong Ana (sông Cái), nước ứ lại ở vùng thượng lưu của con đập thiên nhiên ấy tạo thành hồ Lăk. Định vị trên độ cao 500m, Hồ Lăk rộng gần 600ha giống như một bầu nước lung linh, chung chiêng giữa bầu trời.

Trong sâu thẳm lịch sử của người M’nông huyện Lăk, những ngày tháng rùng rợn của đợt phun trào núi lửa vẫn còn tươi rói, lý giải sự ra đời của hồLăk. Đợt phun trào được mô tả như cuộc chiến khủng khiếp giữa nước và lửa trong những câu chuyện cổ M’Nông: “Lửa thè ra hàng trăm ngàn lưỡi đỏ, ào xuống sông,làm nước sông sôi lên sùng sục, cây to cháy xém, cây nhỏ thành than, núi đồi đồng ruộng khô nẻ. Cuối cùng, khi nước cạn khô phải trốn vào ống nứa, vào ống tre lồ ô, tre a lê hay chui xuống đất, thì lửa co mình vào trong các tảng đá. Để lấy lửa, người M’nông phải đập vỡ các tảng đá còn đang nóng bỏng…”.

Xã Đăk Mol (huyện Đăk Mil, Đăk Nông) nằm trên thềm basalt phía Đông ngọn núi Riuc (Thuận An), có 10 000 ha “rừng lạnh”. Rừng mọc đầy cây kền kền, de, trò, sót, trâm, dẻ, dổi… Điều đặc biệt là nhiệt độ ở khu rừng này thấp hơn ở các khu rừng khác 3 đến 4 C, khiến cho bất cứ ai vào rừng đều thấy lạnh ớn sống lưng. Đầu năm 2000, 4000 ha “rừng lạnh” đã được khai hoang trồng cà phê, nhưng nhiệt độ ở các rẫy cà phê vẫn thấp hơn các vùng xung quanh khoảng 2oC. Không xa rừng lạnh có nhiều mạch nước khoáng giàu khí CO2, Công ty nước khoáng Đăk Mol khai thác CO2từ một trong các mạch nước khoáng đó để chế biến nước giải khát. Khi không khai thác, mạch nước khoáng giàu CO2 có thể phun cao 15m so với mặt đất. Việc thoát khí CO2 từ các mạch nước ngầm sẽ làm nhiệt độ hạ thấp và là điều thường gặp ở các vùng núi lửa trên thế giới.

Xung quanh thành phố Pleiku có rất nhiều núi lửa. Vào những buổi chiều tối tháng 8, gió Tây Nam mát lạnh ào ạt len lỏi vào tận những ngõ hẻm khiến cho thành phố cao nguyên này như đắm chìm trong mùa thu muộn xứ Bắc. Ngược lại, buổi trưa nắng ngột ngạt, Pleiku trở thành “thành phố không ngủ trưa” vì giấc ngủ trưa ở đây rất nặng nề, mệt mỏi đến mức khó chịu. Có người cho rằng nhiệt độ cao buổi trưa làm tăng lượng khí CO2 thoát ra các mạch nước ngầm khiến cho con người trở lên mệt mỏi và uể oải, những ý kiến này chỉ là sự phỏng đoán.

Năm 1998, vùng gần núi lửa Chư H’drung (còn gọi là núi Hàm Rồng gần thành phố Pleiku) bỗng nhiên xuất hiện những vết nứt dài, khói bụi phun lên, còn đất sụt xuống đến vài mét. Phía Bắc thành phố Pleiku chừng 6km là biển hồ T’nưng, rộng khoảng 250ha. Đây là hồ nằm trong 3 miệng núi lửa liên thông, không có dòng sông nào chảy vào, nhưng nước quanh năm không bao giờ cạn, thậm chí nước còn chảy thoát ra bên ngoài thành một dòng sông nhỏ. Hồ có dạng lòng chảo, không có bãi phẳng ven hồ. Mặt nước tiếp cận ngay với bờ hồ dựng đứng. Hồ có độ sâu trung bình khoảng 30m. Tuy nhiên, ở đáy hồ có những vực nhỏ “không biết sâu đến tận đâu” như lời một người dân địa phương cho biết. Nguồn nước nào nuôi dưỡng hồ T’Nưng vẫn còn là một điều bí mật. Chỉ biết hiện nay hồ T’Nưng vừa là nguồn nước ăn cho cả thành phố Pleiku, vừa là khu bảo tồn đất ngập nước cấp quốc gia vì có hai loài cá đặc biệt không nơi nào có. Hồ T’Nưng còn là vựa cá của Pleiku với sản lượng khoảng 100 tấn/năm.

Biển Hồ T’nưng, Pleiku gồm 3 miệng núi lủa liên thông. Ảnh vệ tinh Google

Khoảng năm 1999, Xã Eapô huyện Cưjut ĐăcLăk đang yên lành bỗng nước ngầm trào lên dữ dội, làm ngập úng một diện tích gần 200ha trong thời gian gần nửa năm. Cà phê bị chết, tình hình vệ sinh môi trường trong khu dân cư trở lên tồi tệ, dịch bệnh phát sinh, nhiều hộ dân phải di chuyển chỗ ở, thiệt hại kinh tế hàng tỉ đồng.

Tháng 8 – 1999 là thời kỳ đất nứt và trượt lở đáng sợ ở Đăk Nông và Đăk Rlâp. Vùng sự cố rộng gần 80 km2, các vết nứt đất dài 300 – 500 m, chiều rộng 1 – 1,5 m. Có nơi khối đất trượt chiếm cả 5 ha cà phê, dồn ép 3 hàng cà phê (mỗi hàng cách nhau 3,3 m) chập làm một, cắt đứt đường 14, và làm nghiêng cả cột điện của tuyến đường dây 500 kV Bắc Nam.

Những biểu hiện địa động lực trên cho thầy vùng đất Tây Nguyên vẫn đang cựa quậy. Đó là vùng đang nâng trồi rất nhanh, hoạt động đứt gãy, nứt đất ngầm và hậu phun trào núi lửa khá rõ rệt. Cần nghiên cứu kỹ hơn và tính toán đặc điểm này nếu muốn xây các hồ bùn đỏ khổng lồ trên Tây Nguyên./.

Nứt đất ngầm ở Di Linh, Lâm Đồng – SOS

Nứt đất ở Di Linh

1.Hiện trạng

Vào cuối tháng 4/2011, tại khu vực giao nhau giữa đường Hai Bà Trưng và Nguyễn Văn Trỗi (thị trấn Di Linh, Lâm Đồng) đã xuất hiện một vết nứt. Lúc đầu chỉ rộng khoảng 2cm, rồi mỗi ngày một rộng thêm,. Đến ngày 4/5 vết nứt đã rộng 10 cm và kéo dài khoảng 500m, cắt qua đồi, vườn cà phê, sân nhà rồi kéo thẳng qua đường giao thông tráng nhựa mà không né tránh bất cứ vật cản nào. khiến hàng loạt nhà dân bị xé nền, nứt tường và đã có căn bị sập (1). Dải nứt đã cắt ngang qua đường Nguyễn Văn Trỗi thuộc thị trấn Di Linh, với độ rộng bề mặt 5cm. Dải nứt càng xuống sườn đồi (nhà/ vườn dân rải theo sườn đồi) càng rộng ra thêm (2).

2. Vài sự kiện lịch sử

Trước đó, vào năm 2002, tại xã Hiệp An, huyện Đức Trọng, tỉnh Lâm Đồng (cách điểm nứt đất tại Di Linh gần 60 km) cũng xảy ra hiện tượng nứt đất và sau đó đến năm 2005 lại lặp lại một lần nữa.Chiều rộng của khe nứt ở Hiệp An đến 25cm, không chỉ nhà của người dân trong thôn bị nứt mà một trường tiểu học đang xây dựng trong vùng phải bỏ (3).

Tháng 8 – 1999 là thời kỳ đất nứt và trượt lở đáng sợ ở  Đăk Nông và Đăk Rlâp (tỉnh Đăk Nông) . Vùng sự cố rộng gần 80 km2, các vết nứt đất dài 300 – 500 m, chiều rộng 1 – 1,5 m. Có nơi khối đất trượt chiếm cả 5 ha cà phê, dồn ép 3 hàng cà phê (mỗi hàng cách nhau 3,3 m) chập làm một, cắt đứt đường 14, và làm nghiêng cả cột điện của tuyến đường dây 500 kV Bắc Nam (4).

3. Nguyên nhân

Thị trấn Di Linh nằm trực tiếp trên lớp đất đỏ basalt, do độ hạt đất đỏ basalt rất mịn nên dù cho lớp đất này ngậm nước thì cũng không thể bơm hút được. Việc bơm hút nước ngầm tất nhiên chỉ có khả năng từ giếng khoan hay giếng đào đến tận lớp đá gốc vụn vỡ lót dưới lớp đất basalt. Các đá vụn vỡ ở đây (thị trấn Di Linh) thường là đá basalt hoặc daxite cứng rắn. Các đới dập vỡ thường có tính thấm cao nên là đới hoàn lưu của nước ngầm, dễ bơm hút nhưng tính chịu tải lại khá cao. Do đó dù có bơm hút nước ngầm nhiều thì tầng chứa nước ngầm cũng không thể sụt lún gây nứt đất trên mặt như ở các tầng chứa nước trong các lớp bồi tích tại các đồng bằng phù sa hay thung lũng sông suối. Mặt khác nứt đất do lún bề mặt liên quan đến bơm hút nước ngầm hay khai thác hầm lò gây ra thường có dạng vòng cung bao quanh tâm sụt lún, các khe nứt thường tránh cắt qua các vật cản cứng mà có xu thế lượn quanh các vật cản này.Trong khi đó dải nứt đất ở Thị trấn Di Linh dạng tuyến, cắt qua tất cả các loại vật cản trên đường đi của nó. Vì vậy ý kiến cho rằng nứt đất Di Linh được gây ra do bơm hút nước ngầm quá nhiều là không hợp lý.

Cấu trúc dạng tuyến nứt của nứt đất  đất và hình thái của nó (quan sát qua ảnh) cho thấy đây là hệ thống khe nứt tách giãn, liên quan dến hoạt động trượt êm không động đất của đứt gãy đang hoạt động dưới sâu. Kết quả khảo sát của Đề án nghiên cứu Địa động lực Biển Đông và vùng đất liền ven biển do Viện Hàn Lâm Khoa học Pháp tiến hành những năm 1988 – 1992 cho thấy Tây Nguyên chịu ảnh hưởng của hoạt động nâng trồi liên tục, khắp nơi phổ biến các đứt gãy thuận tách với hệ thống khe nứt tách giãn tạo điều kiện cho phun trào basalt và sau đó là nâng trồi lãnh thổ Tây Nguyên kéo dài từ cuối kỷ Neogen (khoảng từ 1 đến 5 triệu năm trước) cho đến ngày nay, để hình thành hệ thống cao nguyên phân bậc. Các đứt gãy Tây nguyên được đo đạc tỉ mỉ cho thấy chúng đa phần là đứt gãy thuận có trường ứng suất với trục nén ép cực đại Xichma 1 (ɕ1) theo phương thẳng đứng. Đứt gãy thuận thường kèm theo động đất yếu dưới 5,5 độ Richter. TS Đỗ Văn Lĩnh, Phó trưởng Liên đoàn Bản đồ địa chất miền Nam đã có nhận xét đáng chú ý là: nứt đất tại địa điểm này liên quan đến đứt gãy Bảo Lâm – Tam Hiệp có biểu hiện hoạt động trở lại. Đứt gãy Bảo Lâm – Tam Hiệp là đứt gãy vuông góc với hai đới đứt gãy lớn Đa Nhim – Biên Hòa và Tuy Hòa – Biên Hòa (3).Nứt đất ngầm do sự trượt êm không động đất của các hệ đứt gãy, phát triển từ dưới sâu lên, lan tỏa về phía mặt đất dưới dạng cành cây. Nên nếu có nứt đất ngầm thì sẽ không có động đất vì năng lượng đứt gãy đã được giải phóng.

Vẫn còn chưa rõ nứt đất Di Linh là do nâng trồi dạng khối tảng của cao nguyên Di Linh hay liên quan đến hoạt động hậu phun trào núi lửa. Nhưng đã là nứt đất loại này thì có năng lượng cực lớn, không một kết cấu nào dù tự nhiên hay nhân tạo có thể không bị khe nứt laoị này cắt qua và gây sụp vỡ. Hiện tượng nứt đất ngầm ở Di Linh cho thấy vùng đất núi lửa Tây nguyên vẫn đang cựa quậy (4).

4. Ứng phó

Cần quan trắc liên tục sự phát triển của nứt đất Di Linh, giám sát chặt các kho xăng dầu, kho hóa chất, các trạm xử lý nước thải, các đập nước,… trên tuyến phát triển của nứt đất ngầm để tránh nứt vỡ gây rò rỉ hóa chất vào bồn nước ngầm, hay vỡ đập sau này khi mùa mưa đến.

Những phân tích trên đây dựa vào lí thuyết Biến vị nội mảng (Intraplate Deformation), một lĩnh vực của Kiến tạo mảng (Plate Tectoníc). Cần có nhũng khảo sát thực địa để xác nhận và bổ sung luận giải trên đây. Hoạt động nứt đất ngầm do đứt gãy đang hoạt động tạo ra không phải là hiện tượng hiếm gặp trên đất nước ta, kể cả Tây Nguyên.

CHÚ THÍCH

1.Nam Viên.4.5.2011. Lâm Đồng: Đất bị nứt dài nửa kilômét. http://www.sggp.org.vn/thongtincanuoc/2011/5/256775/

2.NHT, Dương Đức Đạt, Bùi Bich Vân. Nứt đất ở cao nguyên Di Linh. 3.5.2011

http://tuoitre.vn/Chinh-tri-Xa-hoi/436302/Nut-dat-o-cao-nguyen-Di-Linh.html

3.Nứt đất tại Lâm Đồng khó xảy ra động đất. 4.5.2011

http://www.tienphong.vn/Khoa-Giao/536754/Nut-dat-tai-Lam-Dong-kho-xay-ra-dong-dat.html

4. Nguyễn Đình Hòe. Vùng đất núi lửa Tây nguyên vẫn đang cựa quậy, 25.10.2010 http://vacne.org.vn/default.aspx?newsid=4294

NGUỒN: http://vacne.org.vn/default.aspx?newsid=5768

Chân thành cảm ơn blogger Gốc Sậy đã chia sẽ những thông tin trên

Advertisements